کانال تلگرام

عضو کانال تلگرام کتاب فارسی شوید

نظری به هنر ایران

۲۸ اسفند ۱۳۹۱
بدون نظر

مقدمه
نوشته حاضر شرحی است در ادوار مختلف هنر ایران از روزگار هخامنشیان، تا دوران صفویه درباره معماری و حجاری و پارچه بافی، آثار فلزی، خطاطی، کتاب نویسی، مینیاتور و تذهیب، جلدسازی، نساجی، کاشی کاری، گچ کاری، قالی بافی و گلیم بافی.

نظری به هنر ایران
تاریخ ایران مشحون از فتوحات درخشان شاهانه و مصائب دشوار است. به نظر می رسد که تمدن ایرانی در هر دو موقعیت روزبروز در شکفتگی و نمو بوده است. ایستادگی در برابر مصائب و از نو ساختن استقلال و حیات ملی با مصالحی تازه، در عین آنکه شکست هر امیدی را در دل ها شکسته، به عقیده بعضی از مورخان جدید از عظیم ترین خصائص یک ملت است.
در تاریخ جهان مثال دیگری نظیر این خصیصه ایرانیان که بعد از هر مصیبت ویران کننده ای از نو قد برافراشته اند وجود ندارد. دلائل این مشخصه روشن نیست. شاید تاحدّی اوضاع جغرافیایی و یا آب و هوای مساعد انگیزه رستاخیزهای این ملت بوده است. اما تنها دلایل مادی کافی نیست! تنها آنگاه که علل مادّی با اختصاصات روحی توأم می شوند نیروی خلاق ملتی مانند ایرانیان این چنین می شکفد. و خصائص روحی و معنوی است که عظمت ایران را تضمین کرده است. مذهب و ادبیات و فعالیت های هنری ایرانی است که عظمت اصیل این کشور را بما نموده است. نیروی اخلاقی شگرف این ملت بود که تربیت کرد، تسلا داد، الهام بخشید قرون متمادی تمدن عظیم بشری را رهبری کرد.
ملت ایران، این شاعرانه ترین ملت ها، با جهان بینی فلسفی و هنریش حقایق فوق حس و واقعیت را مو شکافت و از این مو شکافی نیرو و امید و مقصد عالی یافت. فردوسی «قلعه و پناه روح ایرانی» را miniatorدر گرما گرم وحشت و ویرانی مغول پناه داد. اما فردوسی تنها یک مظهر روح ایرانیت بود، روحی که در اعصار و قرون ارضاء خود را از بسی هنرها یافته است.
صنعتگران این زمان مهارت غیرمعمولی و احساس زیبایی و نبوغ خود را در بسیاری از هنرها خاصه ظروف فلزی و گلی نشان دادند. ظروف گلی آن ها با نقش و نگارهای تزئینی حیرت آوری ساخته شده است. تسلط هنرمند در ساختن و پرداختن این ظروف و درآوردن آن ها بصورتی که هدف ساختمانشان را اقتضاء نماید، شگفت آور است.
هنرهای ساسانی با اشکال تازه ای، عظمت، قدرت و وفور آثار هخامنشیان را ادامه داد. معماری ساسانی هر چند فاقد استعمال سنگ و ساختمان بناهای سنگی گران قیمت مانند معماری هخامنشیان بود، اما در بکار بردن مصالح دیگر و بدعت در ساختن طاق های هلالی و گنبدها گامی فراتر نهاده بود. و این گام مقدمه ای بود برای حل مسئله انعکاس صوت که حتی از نظر تیزبین معماران رومی مخفی مانده بود. معماران ساسانی به پوشش فواصل وسیع با مواد سخت توفیق آموخته بودند و این امر یکی از مشکل ترین و اساسی ترین اختراعات معماری بود و همین مقدمات بعدها در کلیه آثار معماری ایرانی طی قرون بعدی تکمیل گردید. بعضی از اصول معماری ساسانی بود که راه را برای ترقی معماری گوتیک یعنی عامل عظمت اروپای قرون وسطی هموار ساخت.
در عهد ساسانی هنرهای دیگر نیز غنی بودند. چند نمونه پارچه ای که از این زمان مانده است گران بهاترین پارچه های بافته شده جهانند. نقش این پارچه ها اصیل و قوی است و در عین حال ظرافت دارد. رنگ های آن ها در عین آرامش نسبی، خوب انتخاب شده است. تکنیک این پارچه ها ساده اما کاملا مناسب و بجاست و روی هم رفته معنای رمزی نقش ها گویا و بیان کننده است.
حکاکی های عظیم در سینه کوه ها که یا نشان دهنده واگذاری سلطنت و یا نمودار پیروزی شاهان ساسانی بر امپراطوران رومی است، آن چنان نماینده یادگاری ها و یادبودها هستند که کمتر نظیر آن ها را می توان یافت. در حالیکه بشقاب های طلا یا نقره ساسانی معجزات فن اند. ظروف برنزی به اندازه های سترگ و ترکیب های خاصشان مناسب سفره تزئین شاهان بزرگ و درباریان آن ها می باشد. از آن همه بشقاب ها و صراحی ها و جامه که برای نجباء در عهد ساسانی ساخته شده است یکی از هزار بیشتر باقی نمانده است و آنچه تاکنون کشف گردیده است در موزه های معروف در عداد گنجینه های گران بها قرار دارد.
ظهور اسلام ایمانی جدید و ارزش هایی تازه و حدودی نو بوجود آورد. قصور و معابد عظیم ساسانی کم کم جای خود را به مسجد داد. مسجد که مرکز اجتماع سیاسی و مذهبی مردم بود، ابتدا یعنی در قرن هفتم میلادی ساختمان مساجد بسیار ساده بود. در این قرن مسجد بنایی بود که در آن نماز جماعت برگزار می شد و یا وقایع و اخبار اعلام می گردید. اما بزودی بیان «احساس» و «عبادت» در نقشه و ساختمان مساجد رعایت شد. در قرن هشتم میلادی مساجد دارای عظمت مؤثر و زیبایی خاص گردیدند در عین حالیکه ساختمان آن ها تاحدّی ادامه سبک معماری ساسانی با تزئینات ساده و با شکوه بود.
به زودی نبوغ تزئینی ایرانی راه تازه ای برای ابزار یافت. گچبری ها و تذهیب های رنگارنگ بوجود آمد. سطوح مزين به طرح های تجرید یافته و یا طرح های مجرد نباتات و گل ها با زیبایی هرچه تمام تر مساجد را زینت داد. این تزئینات تا قرن چهاردهم، روزبروز در حال تکامل بود. مقابر شاهانه با برج های یادبودشان در غالب نقاط ایران نظر اندازه های شاعرانه بوجود آورده اند. از همه این بناها زیباتر بنای یادگار گنبد قابوس در گرگان است، که در سال 1007 میلادی ساخته شده است. بنایی است اسرار آمیز، نیرومند و غم انگیز! شاید عالیترین مزارهای موجود باشد. ساختمان گنبد در عهد سلجوقی به نهایت کمال رسید و نشان این کمال خاصه در دو گنبد مسجد جامع اصفهان مشاهده می شود. گنبد کوچکتر این مسجد کاملترین گنبدی است که تا به امروز باقیمانده است. هلال طاق آن ظریف ترین طاق های هلالی است. تزئین هماهنگ داخلی آن از قوس ها و هلال هایی است که در هم آمیخته اند و با نظمی منطقی ادامه یافته اند. این تم ها و ادامه و تکمیل آن ها همواره مورد توجه معماران هر مکتبی قرار گرفته است. این بنا با عظمت خاموش و جدّی و اسرار آمیزش یکی از بزرگترین آثار معماری جهان است.
اعتقاد به اسلام که میان غالب ایرانیان بنا به رغبت شخصی بود هنر نویی را که در نظر شرقیان هنری بس مهم بود بوجود آورد و تقدیر آن بود که این هنر در ایران به اوج خود برسد. و آن هنر خطَّاطی بود. احترام به کلام مقدس خداوند که چاوش سعادت و زندگی جاوید بود باعث به وجود آمدن احترام آمیزترین کتاب ها شد. خط بدوی عرب به ظرافت گرایید و توسعه یافت و اولین پیشرفت های هنر خط در شهر کوفه انجام گرفت و خط کوفی منسوب به این شهر به واسطه ظرافتش شهرت زیاد یافت. الفبای قوی و اصیل مدون شد که عظمت کلام الهی را شایسته باشد. نبوغ ایرانی این الفبا را معقول و متناسب ساخت تا به جایی که خط کوفی تزئینی ترین و گویاترین خطوط گردید. ذوق به خط خوش که این چنین انگیخته شده بود به اشتیاقی منجر شد که حتی به وسواس کشید! آتش این اشتیاق مدّت هزار سال در دل مسلمین افروخته بود.
ضمنا هنر دیگری که باز در آن ایرانیان به نهایت مهارت رسیدند بوجود آمد و آن صنعت ظروف سفالی بود. شاید پیشرفت ظروف سفالی لعابدار تا حدی بواسطه منع مذهبی ظروف فلزی گران بها (طلا و نقره) تسریع گردید. در پایان قرن هشتم میلادی، در مشرق ایران ظروف سفالی ممتاز با نقش های جالب و رنگ های بدیع بوجود آمد و در قرون نهم و دهم میلادی در غالب نقاط ایران ظروف عالی ساخته گردید. اما در هنگام تأثیر هنر چینی بر این ظروف کاشی آشکار بود و این نفوذ مخصوصا در بکار بردن لعاب های طلایی و قهوه ای و سبز آشکارا احساس می شود. در واقع بسیاری از نمونه های صنعتی این عهد چنان شباهتی به مدل های چینی دارد که تشخیص ظروف ایرانی از چینی جز با آزمایش فنی امکانپذیر نیست.
ایرانیان به کمک نبوغ خود و تجاربی که از آزمودن سبک های دیگران کسب کردند عالیترین انواع ظروف سفالی لعابدار را بوجود آوردند که تنها چینی ها و یونانی ها تاب رقابت با آن ها را داشتند و تازه از بعضی جهات صنعت سفال ایرانی عالیتر بود!
سفال ساز ایرانی به موادی که در صنعت خود بکار می برد وفادار بود. جنس گلی را که بکار می رود پنهان نمی داشت بلکه آن را فریبا تر و رنگین تر عرضه می داشت. ظروف سفالی ایرانی سبک وزن و ظریف است. تزئینات با جنس ماده اصلی متناسب است. اشکال و رنگ ها با مجموعه می خواند. نقش های غنی حیوان و گل و اشکال هندسی در نقاط مختلف ایران با سبک و رنگ محلی تکمیل گردیده است. فن کتاب نویسی در ایران با استنساخ نسخه اصلی اندرز نامه کیکاوس و شمگیر (قابوس نامه) که در 1090 میلادی خاتمه یافت آغاز گردید. این کتاب اولین کتاب مصور فارسی است و بعدها این فن ادامه یافت. قسمتی از تصاویر شاعرانه و زیبای این نسخه اینک در موزه «سین سیناتی» و بقیه آن در اختیار مؤسّسه گورگیان است. ایرانیان در هنر تصویر کتب خطی روز بروز ماهرتر شدند. نشان این مهارت را در تصاویر حیوانات کتاب منافع الحیوان که در کتابخانه مورگان نگهداری می شود و همچنین در تصاویر حزن انگیز و قوی شاهنامه معروف «دموت» می توان ملاحظه کرد. سیر تکاملی نقاشی ایران بهنگام سلطنت تیموریان در اواخر قرن پانزده میلادی به اوج خود رسید. هنر مینیاتور و تذهیب و جلد سازی در این زمان بود که بحد اعتلا رسید. طرح ها و نقاشی های این زمان به جلال و تازگی رؤیا مانندند. رؤیای جهان کاملی که در آن ابهام سایه ها وجود ندارد.
صنعت نساجی نیز به تکاملی نظیر کمال نقاشی ایران رسیده است. این صنعت در زمان آل بویه و سلاجقه به نهایت قدرت خود رسیده است. چنانکه مثل دسته ای از هنر های ایرانی دیگر بوجود آوردن نظایر آن ها امکان نیافته است. هفتاد نقش موجود که از آن زمان ها مانده است تنها نشان ممارست فنی نیست. این نقش ها از نظر مقیاس بحد متوسط تعدیل یافته اند و بعلاوه طوری تعبیه گردیده اند که زیبایی جامه ها را عمیق تر جلوه بدهند. ذوق هنری و وسواس، آزمودن نقش های گوناگون را ایجاب کرده است.
ملائک مقرب، هروتات و امرات (خرداد و مرداد) که در فردوس برین در انتظارند تا ارواح در گذشتگان دنیوی را خوش آمد گویند، حیوانات چالاک، خطوط حیرت آور کوفی، اشکال قوی هندسی، تمام این ها با مهارت بیمانندی نقش گردیده اند. رنگ این نقش ها تیره است اما تأثیری هیجان آور دارد.
در فلزکاری و نقش روی فلز سابقه مهارت ایرانیان به فلزکاری های لرستان می رسد. اما فلزکاری ایران در هر زمانی سبکی نو و زیبایی حیرت آور و شاعرانه ای یافته است و غالبا به نهایت کمال فنی ساخته و پرداخته گردیده است.
یورش مغول با خشونت بی سابقه ای بناهای آباد و بی شمار پیشینیان را ویران ساخت، اما سلاطین اخیر مغول مانند غازان خان و الجوایتو که تربیت یافته تمدن ایرانی بودند با توجه به سنت ایرانیان بناهای با عظمت ساختند که از نظر شکل و مقیاس ساختمان و شکوه تزئینات در عداد شاهکارهای معماری جهان قرار گرفت. مزار غازان خان (که اینک ویران گشته) مسجد علی شاه (ارک تبریز) با طاقی که چهار صد پا پهنا داشت، یعنی 34 پا از وسیعترین طاق های اروپایی وسیعتر بود و مقبره الجایتو در سلطانیه که با بناهای با عظمت طاق کسری در تیسفون و معابد و حمام های رومی و کاتدرال ها عظیم اروپایی کوس برابری می کند، از آثار این سلاطین است.
یورش تیمور لنگ در آخر قرن چهارده میلادی از نو این مملکت رنجیده را از پا در آورد. چهل سال سلطنت اجامر و جنگ های داخلی روحیه این ملت نجیب را ضعیف ساخته بود اما بار دیگر فاتحان مغلوب ورام ذوق سلیم و شاعرانه و لطافت اجتماعی تمدن ایرانی گردیدند. و سلاطین تیموری به پیروی خود تیمور بساختن مساجد و مقابر با عظمت پرداختند. عالیترین نمونه های این آثار مسجد گوهر شاد در مشهد (1418 میلادی) و مسجد کبود تبریز است. زینت این بناهای عالی کاشی کاری هایی است که اینک به کمال رسیده بود. رنگ آمیزی این کاشی ها در نهایت هماهنگی؛ آبی لاجوردی و آبی فیروزه ای که در کنار سفید عاجی و زرد کمرنگ جلوه می کنند و در کنار سبز زمردین و سیاه صیقلی پررنگ به نظر می آیند، قطعات کاشی این آثار را بصورت تابلوهای نقاشی هم آهنگی در آورده اند. بناهایی با چنین رنگ های مطبوع: رنگ هایی که فقط قطعات کوچکی را رنگین ساخته اند تا در کنار قطعات کوچک دیگر طرح های ظریف گل ها و بته ها و اسلیمی ها را تکمیل کنند، جلالی آسمانی دارند. چنین جمالی به چشم ایرانیان آشنا و عادی است اما دیده دیدار کنندگان دیگر دیارها را از حیرت خیره می سازد.
تزئینات درون این بناها هم آهنگ با زیبایی برون است. گچبری های رنگارنگ نقش اساسی تزئینی را بر عهده دارند، بدنه ستون ها و محراب مقدس با کاشی های شفاف و منقش که اختراع خاص ایرانی هاست پوشیده شده است. صیقل درخشان این سطوح در نور چراغ ها با شعله های طلایی و اسرارآمیز، درخشان می گردد.
بعد از این همه ابداع و ابتکار بی نظیر آدمی منتظر است که مهارت معماران ایرانی به فرسودگی گرایید باشد، اما باز در زمان شاه عباس اول ناگهان بناهای با عظمتی برپا می گردد که اصفهان پایتخت صفویه را زیباترین شهرهای جهان می سازد. این ساختمان های عظیم طبق سنت قدیم ایران از خاک، این ماده ناچیز و خاضع و خاموش، برپا گشته است. مانند مسجد شاه و مسجد شیخ لطف الله اما همین مواد بیجان در دست معمار ایرانی چنان جانی گرفته است که کاملتری بناهای جهان در برابر آن ها فسرده و بیرون می نماید.
از قالی و گلیم معروف ترین صادرات ایرانی چه بگوییم؟! قالی ایرانی نشانه تجمل شاعرانه در سر تا سر جهان است. شاهکارهای قالی ایران از عهد ساسانی شروع می شود. فرش بهارستان و هم چنین زمستان خسرو، فرشی ابریشمین با تارها و پودهای زرین و سیمین بود و با جواهرات زینت یافته بود. اندازه آن به بزرگی 76×121 پا بود و چنانکه از فروش قطعات آن بوسیله فاتحان عرب برمی آید، قیمت آن می بایستی بالغ بر صد میلیون دلار بوده باشد.
از قالی های ایرانی که ارزش هنری داشته باشد قبل از اوایل قرن شانزدهم میلادی چیزی باقی نمانده است. در این زمان در عهد سلطنت شاه اسمعیل و شاه طهماسب نقشه ظریف ترین قالی های که جهان به خود دیده است کشیده شد و بافت این قالی ها در همین زمان انجام گرفت. شاه طهماسب نه تنها خبره و قالی شناس بود بلکه خود از نقشه کشی و طرح قالی اطلاع داشت. طراحان و بافندگان هیچ کشوری در طرح روشن و دقیق و در تخیلات شاعرانه و در بافت ظریف به پای قالیبافان و طراحان عهد صفویه نمی رسند. اگر بعضی از قالی های آسیای صغیر و هندوستان از جهت رنگ عمیق تر و رنگین تر از قالی های صفویه بوده است اما هیچ فرشی از نظر تنوع و کمپوزیسیون و رنگ آمیزی به پای قالی های مساجد و قصور شاهان ایرانی نمی رسد. تمام این قالی ها اینک در موزه ها نگاهداری می شوند. ارزش این قالی ها همانند بهای کاخ هاست. این قالی ها محصول رنج دسته جمعی مذهبان و رنگرزان و بافندگان و طراحان هستند. مانند یک قطعه موسیقی سمفونی هم آهنگ و از اجزاء متنوع فراهم آمده اند. طرح های درونی و درجه دوم با رنگ های حیرت آور با نقشه ها و طرح های اصلی در هم آمیخته اند. هر چند محصول قالی های هنری و عالی تقریبا در اوایل قرن هفده پایان یافته بود اما این صنعت بدیع در ایران از نوع احیا شده است و در شهرهای کرمان و بیرجند و مشهد در حال حاضر قالی هایی بافته می شود که از نظر رنگ و نقش این قالی ها با اصالت و غنای مدل های اولیه نباشد اما باز می توان آن ها را وارث صنعت باستانی ایرانی دانست. ایران به کمک هنر خود عقل و دل مردم متمدن جهان را مسخر کرده است. فتحی که بذال و کریم است دائما در تزاید است و جاودانی است.

لینک کوتاه مطلب

https://ketabfarsi.ir/?p=1204